Aterojenite Nedir? Damar Plak Riski İçin Bakılabilecek 6 Test

Kalp krizi ve inmenin büyük kısmının arkasında aynı süreç var: damar duvarında yıllar içinde biriken plaklar. Bu birikim çoğu zaman sessiz ilerler; ilk belirti bazen doğrudan kalp krizi olur. Bu yüzden riski erken görmek önemli.

Rutin tahlillerde genellikle yalnızca kolesterol değerlerine bakılır. Oysa kolesterolü normal çıkan pek çok kişide de plak gelişebilir. Damar sağlığını daha net değerlendirmek için kolesterolün yanında bakılabilecek başka testler de var.

Aterojenite ve ateroskleroz nedir?

Ateroskleroz, damar duvarında yağ, kolesterol ve iltihap hücrelerinden oluşan plakların birikmesi, halk arasındaki adıyla damar sertliğidir. Plak büyüdükçe damarı daraltır; çatlarsa üzerinde pıhtı oluşur ve damarı aniden tıkayabilir.

Aterojenite ise kanın ve damar duvarının plak oluşturma eğilimidir. Kandaki yağ taşıyan partiküllerin sayısı, damar iç yüzeyinin (endotel) sağlığı ve vücuttaki düşük düzeyli iltihap bu eğilimi belirler. Aşağıdaki testlerin her biri bu tablonun farklı bir parçasını gösterir.

Aterojenite için bakılabilecek 6 test

1. Apo B (Apolipoprotein B)

Kanda kolesterolü taşıyan ve damar duvarına girebilen partiküllerin (VLDL, IDL, LDL ve Lp(a)) her birinde bir adet Apo B-100 proteini bulunur. Bu yüzden Apo B, bu zararlı partiküllerin sayısını doğrudan gösterir.

LDL kolesterol partiküllerin taşıdığı kolesterol miktarını ölçer; partikül sayısını değil. Özellikle trigliseridi yüksek, diyabeti ya da insülin direnci olan kişilerde LDL normal görünürken Apo B yüksek çıkabilir. Bu nedenle Apo B, pek çok kişide LDL kolesterolden daha iyi bir risk göstergesi kabul edilir. Konuyu trigliserid ve ApoB yazımızda ayrıntılı anlattık.

2. Lp(a) (Lipoprotein a)

Lp(a), LDL'ye benzeyen ama üzerine ek bir protein bağlanmış bir partiküldür. Düzeyi büyük ölçüde genetik olarak belirlenir; diyet ve egzersizle pek değişmez. Yüksek olması, diğer değerler normal olsa bile kalp krizi, inme ve aort kapağı daralması riskini bağımsız olarak artırır.

Ömür boyu büyük ölçüde sabit kaldığı için Avrupa kılavuzları herkesin hayatında en az bir kez Lp(a) ölçtürmesini öneriyor. Ailede erken yaşta kalp krizi ya da inme öyküsü varsa bu test daha da önem kazanır. Lp(a) yüksekliği ailesel olduğundan, yüksek çıkan kişinin birinci derece akrabalarının da ölçtürmesi önerilir.

3. Homosistein

Homosistein, protein metabolizması sırasında oluşan bir amino asittir. Kandaki düzeyi yükseldiğinde damar iç yüzeyine zarar verebilir, oksidatif stresi artırır ve pıhtı oluşumunu kolaylaştırır.

Homosistein yüksekliğinin en sık nedenleri B12 vitamini, folat (B9) ve B6 vitamini eksikliğidir. Böbrek fonksiyon bozukluğu, tiroid hormonu eksikliği, bazı ilaçlar ve genetik yatkınlık da düzeyi yükseltebilir. Bu nedenle homosistein yüksek çıktığında altta yatan neden araştırılmalıdır.

4. hs-CRP (Yüksek duyarlıklı C-reaktif protein)

Ateroskleroz yalnızca bir yağ birikimi değil, aynı zamanda damar duvarındaki süregen, düşük düzeyli bir iltihaptır. Standart CRP testi enfeksiyon gibi belirgin iltihapları gösterir; hs-CRP ise çok daha düşük düzeyleri ölçebildiği için kalp-damar riskini değerlendirmede kullanılır.

Genel olarak 1 mg/L altı düşük, 1-3 mg/L orta, 3 mg/L üstü yüksek risk olarak yorumlanır. Soğuk algınlığı gibi geçici bir enfeksiyon değeri yükselteceği için test, hasta değilken yapılmalıdır. Sonuç 10 mg/L'nin üzerindeyse başka bir iltihap kaynağı araştırılır ve test birkaç hafta sonra tekrarlanır.

5. LDL kolesterol

Halk arasında "kötü kolesterol" olarak bilinen LDL, damar duvarında biriken kolesterolün ana kaynağıdır. Oksitlenen LDL plak oluşumunu başlatır. LDL kolesterol, tedavi kararlarında ve takipte hâlâ temel ölçüttür.

LDL için herkese uyan tek bir "normal" değer yoktur. Hedef düzey; yaşa, diyabet, hipertansiyon, sigara, aile öyküsü ve geçirilmiş kalp-damar hastalığı gibi risk faktörlerine göre hekim tarafından belirlenir. Risk ne kadar yüksekse hedef o kadar düşüktür.

6. Hemogramda monosit

Monositler, bir tür beyaz kan hücresidir ve rutin tam kan sayımında (hemogram) zaten ölçülür. Damar duvarına geçen monositler makrofaja dönüşür, kolesterolü içine alarak "köpük hücresi" hâline gelir ve plağın çekirdeğini oluşturur.

Yüksek monosit sayısı artmış aterojeniteyle ilişkilendirilmiştir. Ancak monosit enfeksiyonlar ve başka pek çok durumda da yükselebileceği için tek başına değil, diğer testlerle birlikte yorumlanmalıdır.

Bu testleri kimler yaptırmalı?

Bu testler özellikle şu durumlarda kalp-damar riskini daha doğru değerlendirmeye yardımcı olur:

• Ailede erken yaşta kalp krizi ya da inme öyküsü olanlar (erkek akrabada 55, kadın akrabada 65 yaşından önce)
• Diyabet, insülin direnci ya da metabolik sendromu olanlar
• Trigliseridi yüksek, HDL kolesterolü düşük olanlar
• Hipertansiyonu olanlar, sigara içenler, fazla kilolu olanlar
• Kolesterolü normal olduğu hâlde damar hastalığı gelişen ya da kolesterol ilacı kullanmasına rağmen riski yüksek görülenler

Testlere nasıl hazırlanılır?

Testlerin tamamı koldan alınan tek bir kan örneğiyle çalışılabilir. Apo B, Lp(a) ve hs-CRP için genellikle açlık şart değildir. Ancak aynı kanda kolesterol ve trigliserid de bakılacaksa, özellikle trigliseridi yüksek kişilerde 10-12 saatlik açlık sonuçların daha güvenilir olmasını sağlar. Ayrıntılar için tahlil öncesi açlık rehberimize bakabilirsiniz.

hs-CRP için ateşli bir hastalık ya da enfeksiyon geçiriyorsanız testi iyileştikten sonraya bırakın. B12 ya da folat takviyesi kullanıyorsanız homosistein sonucunu etkileyebileceği için hekiminize belirtin.

Sonuçlar birlikte değerlendirilmeli

Bu testlerin hiçbiri tek başına tanı koydurmaz. Asıl değerleri, birlikte okunduklarında ortaya çıkar: Apo B ve LDL partikül yükünü, Lp(a) genetik yatkınlığı, homosistein ve hs-CRP damar duvarının durumunu, monosit ise iltihabi süreci gösterir. Sonuçlarınızı, risk faktörlerinizi bilen hekiminizle birlikte değerlendirin.

Bu testleri laboratuvarımızda yaptırabilir, isterseniz evde kan alma hizmetimizden yararlanabilirsiniz. Bilgi ve randevu için bizimle iletişime geçin; genel bir sağlık taraması düşünüyorsanız check-up paketlerimize de göz atabilirsiniz.